…พระผงสุพรรณ เป็น ๑ ใน “พระชุดเบญจภาคี” ซึ่งเป็นสุดยอดพระเครื่องอันเป็นที่ใฝ่ฝันปรารถนาของมหาชน ที่นิยมสะสมพระทุกผู้ทุกนาม พระผงสุพรรณเป็นพระศิลปะอู่ทองยุคต้น ดินที่เป็นมวลสารหลักเป็นดินเนื้อละเอียดเมื่อผสมน้ำว่านยาต่างๆ จึงมีความละเอียดมากขึ้น ลักษณะคล้าย ‘ผง’ อีกทั้ง ‘จารึกลานทอง’ ที่พบก็ได้กล่าวถึงการสร้างที่มีส่วนผสมของผงว่านและเกสรดอกไม้ เดิมทีชาวบ้านจึงมักเรียกกันว่า “พระเกสรสุพรรณ” หรือ ‘พระผงสุพรรณ’ มาจวบปัจจุบัน…

…พระผงสุพรรณ พบที่ พระปรางค์ประธาน วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จ.สุพรรณบุรี โดย ชาวจีนซึ่งปีนเนินฐานองค์ปรางค์ขึ้นไปเพื่อปลูกผัก แล้วเห็นเป็นโพรงทะลุลงไป และยังพบพระประเภทอื่นอีก อาทิ พระปทุมมาศ พระกำแพงศอก พระกำแพงคืบ พระกำแพงนิ้ว ฯลฯ จนในราวปี พ.ศ.2456 ทางราชการ นำโดย สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ เสาะหาที่ตั้งของเจดีย์ยุทธหัตถี ครานั้น พระยาสุนทรบุรี (อี้ กรรณสูตร) เจ้าเมืองสุพรรณบุรีขณะนั้น จึงได้พบองค์พระปรางค์ ปรากฏว่ามีจารึกลานทองบางส่วนถูกขโมยไปและได้คืนมาบ้าง นอกจากนี้ยังได้มีการถวาย ‘พระผงสุพรรณ’ รวมทั้งพระในกรุแด่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งพระองค์ทรงแจกบางส่วนแก่ข้าราชบริพารผู้ติดตาม พระผงสุพรรณ จึงอยู่ในมือตระกูลราชการเก่าๆ ด้วยส่วนหนึ่ง ตาม ‘จารึกลานทอง’ นั้น ได้กล่าวถึงตำนานการสร้าง “พระผงสุพรรณ” ความว่า ...

“ศุภมัสดุ ๑๒๖๕ สิทธิการิยะแสดงบาทไว้ให้รู้ว่า มีฤาษีพิลาลัยเป็นประธาน เราจะทำด้วยฤทธิ์ ทำเครื่องประดิษฐ์มีสุวรรณ เป็นต้น คือ พระบรมกษัตริย์ พระศรีธรรมาโศกราชเป็นผู้ศรัทธา ฤาษีทั้ง ๔ ตน จึงพร้อมใจกันนำเอาแร่ว่านทั้งหลายอันมีฤทธิ์กับแร่ต่างๆ ครั้นได้แล้ว พระฤาษีจึงอันเชิญเทพยดาเข้ามาช่วยกันทำพิธีเป็น พระพิมพ์สถานหนึ่งดำ สถานหนึ่งแดง ได้เอาว่านทำผงปั้นพิมพ์ด้วยลายมือ พระมหาเถรปิยทัสสะดิสศรีสาริบุตร คือ เป็นใหญ่ เป็นประธานในที่นั้น ได้อาแร่ต่างๆ ซัดยาสำเร็จแล้วให้นามว่า ‘แร่สังฆวานร’ ได้หล่อเป็นพิมพ์ต่างๆ มีอานุภาพต่างๆ กัน เสกด้วยมนต์คาถาครบ ๓ เดือน แล้วเอาไปประดิษฐานไว้ในสถูปใหญ่แห่งเมืองพันทูม ถ้าผู้ใดได้พบพระตามที่กล่าวมานี้ พระว่านก็ดี พระเกสรก็ดี ทำด้วยแร่สังฆวานรก็ดี ให้รีบเอาไปสักการบูชาเป็นของวิเศษนักแล ...”